FO**ING WARM

Lang, lang geleden hoorde ik iemand op TV zeggen: “Als de Chinezen wc-papier gaan gebruiken is het over met de menselijke soort”. Zo’n zin zou nu als etnisch profileren worden beschouwd. Zo was dat destijds zeker niet bedoeld. De lontjes waren toen nog niet zo kort en de etnische ego's niet zo groot. Nee, het was een goedbedoelde waarschuwing en een metafoor. Onze planeet kan heel wat mensen huisvesten en voeden, maar geen 8,3 miljard stuks die met zijn allen grote roofbouw plegen op de aarde. Dat is gewoon te veel en dat was de waarschuwing. Dat gebruik van wc-papier was een metafoor. Een metafoor voor de apocalyps als we geen actie nemen.

Four Horsemen of the Apocalypse, 1887, Viktor Vasnetsov.

Een beetje drama is wel op zijn plaats in de bijna profetische context van dit blog. Het schilderij toont De Vier Ruiters van de Apocalyps. Het zijn Bijbelse figuren uit het Nieuwe Testament (Openbaring van Johannes, ca. 95 n.Chr., met meer verwijzingen in het Oude Testament) die verpersoonlijkingen zijn van Verovering, Oorlog, Hongersnood en de Dood. Het schilderij vind ik erg indringend en beklijft, denk ik, en daardoor ook dit blog.

Een dergelijke waarschuwing, ik bedoel die van het WC-papier in de eerste alinea, is niet de eerste keer. De ouderen onder ons herinneren zich vast 'De Club van Rome'. Deze werd in 1968 opgericht als een internationale denktank van wetenschappers, economen en ondernemers. Zij publiceerden het rapport Grenzen aan de groei (The Limits to Growth) in 1972. De belangrijkste voorspelling uit het rapport was dat onbelemmerde economische en bevolkingsgroei binnen honderd jaar zou leiden tot een plotselinge en onbeheersbare ineenstorting van de wereldwijde beschaving. Wat is er met het rapport gebeurd? Vast een heleboel, maar in ieder geval onvoldoende. We zijn ruim halverwege de rit naar het einde en de planeet bloedt...

Foto: Nansen Ice Sheet, Antarctica - NASA

De conclusies van het rapport zijn nog steeds van toepassing, meer dan ooit. De belangrijkste oorzaak van de opwarming van de aarde is de ongeremde bevolkingsgroei van de mens.

Door die groei is de toename van het verbranden van fossiele brandstoffen, intensieve landbouw, ontbossing en andere kwalijke activiteiten alleen maar erger geworden. Het zijn de belangrijkste oorzaken van toename van het broeikaseffect en de opwarming van de atmosfeer, de belangrijkste oorzaak van alle ellende. Het grootste probleem is dat de urgentie nog steeds ontbreekt bij de mensen die invloed hebben of de daadkracht of lef of het IQ missen. De urgentie wordt wél gevoeld door, bijvoorbeeld, bergwandelaars die één van de meest schitterende natuurverschijnselen onder hun voeten zien wegsmelten, de gletsjers. Ik hoorde ook bij die groep en ik kan gewoon niet meer kijken naar de beelden van de verdwijnende ijsmassa's in de alpen en elders. Het doet gewoon pijn. Maar is het ook te laat?

Wat is mijn boodschap nu eigenlijk? Beetje wijs doen over dit onderwerp? Nee. Ik weet eerlijk gezegd niet waarom ik het opschrijf. Het komt, net als bijna al mijn verhaaltjes, in mijn hoofd op en vloeit vervolgens automatisch uit de pen (toetsenbord). Misschien is de blog een waarschuwing, een laatse poging om mensen wakker te schudden, bewuster te maken. Maar daar is mijn bereik helaas te klein voor.

Maar ja, wat moet je er mee als individu? Wat te doen? Boter hebben we sowieso allemaal op ons hoofd. Wie heeft er dit jaar niet gevlogen? Wij wel en het geeft mij echt wel een gevoel van ‘flight shaming’, maar met die nepschaamte schieten we ook niets op. Wij rijden nu bijna een jaar een 100% elektrisch autootje, dat voelt dan toch een beetje beter. Het is mischien een begin, maar, beter iets dan niets en beter laat dan nooit 😊. Dooddoeners, ik weet het.

De werkelijk drijvende kracht om dit stukje te schrijven is, denk ik, dat ik mij dagelijks verbaas over de waanzinnig hoge temperaturen in Europa en ook in Nederland deze zomer. Als het vroeger 30 graden was, nou, nou, dan was het fo**ing warm ('vroeger' is trouwens niet zo heel lang geleden). De berichten en filmpjes van smeltende gletsjers, bosbranden en dergelijke doen er nog eens een schep bovenop! Over centraal Europa ontstond gewoon een hittekoepel die weken duurde. Aardwetenschappen en in het bijzonder klimatologie, hebben mijn bijzondere aandacht. Mijn PC staat vol met snelkoppelingen naar allerlei relevante websites, zoals NASA, NOAA, KNMI, enzovoort. Maar ook onze stedelijke weerdienst. Deze is onderdeel van een wereldwijd netwerk van amateur weerstations, ‘Wunderground’ genaamd (Weather Underground). Dat is een enorm netwerk van meer dan 250.000 particuliere weerstations van hobbyisten over de hele wereld. Deze stations zijn doorgaans voorzien van professionele meetapparatuur en in essentie uitstekend geëquipeerd. De plaatsing van de amateurstations is echter zelden optimaal en niet conform de officiële internationale richtlijnen. De reden daarvan is dat amateurs meestal (=bijna altijd) geen beschikking hebben over open vrije ruimte. Die is noodzakelijk voor een officiële meting want bebouwing beïnvloedt de meting. Maar door de fijnmazigheid van het Wunderground netwerk is de informatie per gebied veel gedetailleerder en is daardoor wel van belang voor de volledige beeldvorming van het weer en ons klimaat. 

Sinds enige tijd kijk ik soms meerdere keren per dag op ons lokaal Wunderground-weerstation, die zit bij ons in de straat nota bene. Dit jaar kijk ik echt met stijgende verbazing en de nodige verontrusting. Op 23 mei dit jaar was het de eerste dag dat de 30 graden werd gehaald en, in dit geval, overschreden in onze regio. Tussen genoemde datum en vandaag is dat 24 keer gebeurd. Op 26 juni werd de 40 graden grens op 0,3 graden na gehaald. Ronduit bizar en enkele jaren geleden, nogmaals, was zo’n rijtje totaal ondenkbaar. Het zijn gewoon intimiderende cijfers.

Wat nu? Minder mensen uiteraard (hoe dan?), inzetten op kernenergie, AI en andere technologische oplossingen vinden. Het lijkt al na twaalven en actie is geboden. Als we nog wat willen doen, dan graag met zijn allen. Dus minder vliegen, met de trein gaan, groene stroom opwekken, elektrisch rijden, enzovoort. Misschien worden we gered door de voorzienigheid zoals het verzwakken van de Atlantische oceaanstroming (AMOC, Atlantische Meridionale Omwentelingscirculatie), zie mijn blog van 26 maart jl.. Uiteraard stemmen op democratische partijen die een passend beleid hebben en, nogmaals, kappen met die populisten. Maar, als ik dit verhaal teruglees... dan weet ik het allemaal nog niet. Ik zie trouwens een oud boek in mijn kast staan... Gekocht toen ik op de HAVO zat.

TOTAL SOLAR ECLIPSE - CODA

De dag vóór de eclips belde vriend K. of ik zin had om ‘s avonds een bakkie bij hem te doen. Ik had wat andere plannen en we spraken de volgende avond af, op de eclipsdag. Het was iets na half acht in de vroege avond toen ik met mijn fiets de straat op liep. Het was opvallend druk. Vooral kinderen eigenlijk, maar om de hoek stonden de papa's en mama's, gewapend met hun eclipsbrilletjes. Allemaal voor de zonsverduistering. “Leuk dat dat zo leeft onder de mensen", dacht ik. "Iets positiefs, daar zijn we wel eens aan toe".

Dat ik de fiets had gepakt was ook een bewuste keuze. Sowieso vanwege de heerlijke zwoele avond maar ook om wat van de eclips 'vibe' mee te krijgen. Er zou, zoals ik al wist, niet zo veel te zien of te merken zijn. Maar, een uur voor de maximum eclips werd het zonlicht toch wel degelijk langzaam zwakker en kreeg een wat fletse kleur. Het werd ook wat koeler zei men, maar daar merkte ik zelf niets van.   

Ik fietste via ons prachtige plassengebied richting K. Het was een gezellig ritje. Overal stonden enthousiaste groepjes mensen met eclipsbrilletjes over het water te turen richting de zon. Er hing echt een leuke positieve sfeer in de lucht. Het maximum van de eclips zou om 20:11 plaats vinden. Ik hoorde, als ik langs de groepjes reed, bij sommige allerlei geroezemoes: “nog 4 minuten”, nog 3 minuten", "spannend hoor" en tenslotte “nog 1 minuut”. Ik vreesde dat die mensen in de veronderstelling leefden dat er een verduistering zou optreden. Om 20:11 gebeurde er uiteraard niets... Voor een volledige zonsverduistering moet je toch echt naar de totaliteit reizen. Dat was dit jaar in Groenland, Spanje, Portugal of Rusland.

De Nederlandse versie van de eclips had wat mij betreft 'astronomisch' weinig om het lijf, maar dat wist ik natuurlijk van te voren. De echte experts hadden het ook zo voorspeld. Mijn woorden klinken misschien wat zuinigjes, cynisch bijna, maar ik bedoel dat niet zo. Het is gewoon zoals het is, of beter, het was zoals het was. Maar ik vergeet deze dag en mijn mini fietstochtje niet meer. Dat was namelijk erg leuk 😊

Foto: Totale zonsverduistering Zaragoza, Noord-Spanje - © Okdiario

Ik las gisteren, de volgende dag dus, op een nieuwssite: 'In Nederland hadden veel mensen verwacht dat het tijdens de eclips echt donker zou worden. Veel media spraken vooraf over de grootste zonsverduistering sinds 1999, waardoor de verwachtingen hoog waren. Omdat in 1999 een deel van Europa wel totale duisternis kende, dacht men ten onrechte dat dit nu in Nederland ook zou gebeuren.' Op Social Media hekelden teleurgestelde mensen de onzorgvuldige voorlichting en lieten achteraf weten dat het allemaal flink was tegengevallen. De maximum te halen buit was een foto van het schuiven van de maan voor de zon. Een aardig souvenir natuurlijk, maar niet bepaald the 'real deal'. 

Ik denk dat de meeste mensen wel begrepen dat er geen spectaculaire verduistering zou komen maar het sowieso allemaal superleuk vonden en de tijd van hun leven hadden. Prachtig toch? Lekker naar buiten met zijn allen, in het veld of op het water. Helemaal goed. Het was een bijzonder mooi moment en verbond de mensen weer even met elkaar én met het universum. 

Op YouTube staat een overdaad aan filmpjes van de totaliteit dit jaar. Vooral uit Mallorca. Erg gaaf. Maar helaas met veel geschreeuw en nabewerkt met allerlei k*t muziek. Kunnen mensen niet meer met de stilte overweg? Maar, goed nieuws, ik vond een briljante time-lapse! Zo kan het dus ook. Halverwege de film is het echt 100% aardedonker. Schitterend, dit is een volledige zonsverduistering en het filmpje illustreert perfect (eindelijk) waar het mij in beide afgelopen blogs allemaal om ging, de totale zonsverduistering!

In werkelijkheid duurde de volledige verduistering in Spanje erg kort, nog geen twee minuten. Maar die minuten blijken voor menigeen een onvergetelijk indruk te maken die je nooit meer vergeet. Daar weet ik alles van.

Later, het was inmiddels middernacht geweest, gingen J. en ik op de vlonder achter ons huis aan het water zitten om 'vallende sterren' te kijken. Elk jaar, rond medio augustus, passeert de Perseïdenzwerm. Dat is een bekende verzameling meteoren. De vallende sterren zijn stukjes meteoor (steen en stof) die in onze dampkring verbranden. We zagen er diverse door de lucht flitsen en J. zag er zelfs één met een oranje staart van vuur! Het was ons tweede astronomische fenomeen van de dag. Wij zijn zo bevoorrecht dat we zo mooi en stil wonen en dit fenomeen gewoon konden bewonderen vanuit onze achtertuin, bijna midden in de natuur. Wat een prachtig einde van een mooie dag.

Bovenstaande illustratie is gebaseerd op een echte foto. Op die foto zat er niemand op de vlonder en het was gewoon dag. Ik heb via een prompt aan AI gevraagd de foto te bewerken door van de dag een nacht te maken en een ouder stel op het bankje te plaatsen. Binnen één minuut klaar... De sterrenhemel is een beetje 'too much', maar wel gaaf. 

PS: Een coda is een afsluitend gedeelte of passage die een werk afrondt. Het geeft een gevoel van voltooiing en reflecteert op de belangrijkste thema's van dat werk.

TOTAL SOLAR ECLIPSE

Volgende week woensdag, 12 augustus 2026, zou mijn vader 103 jaar oud zijn geworden. Hij heeft de helft niet eens gehaald. Zijn overlijden hakte er destijds natuurlijk flink in en zijn geboorte- en sterfdatum zijn in mijn geheugen gegrift. Ik krijg altijd een klein schokje als ik één van die datums tegenkom, om welke reden dan ook. Twee weken geleden kreeg ik zo'n schokje. Ik las toen dat er op 12 augustus in Spanje een totale zonsverduistering plaats zou gaan vinden. Als ik mij dat eerder had gerealiseerd hadden we kunnen overwegen ernaartoe te gaan. Het is tenslotte een schitterend en uniek natuurverschijnsel wat in onze regionen maar zelden voorkomt. Maar voor zo'n snoepreisje is het nu helaas te laat.

INTRO

In Nederland was de laatste totale zonsverduistering op 17 juni 1433. De volgende is op 7 oktober 2135. Dat het fenomeen in de Lage Landen bij de Noordzee erg zeldzaam is hoeft dus geen betoog. De laatste totale zonsverduistering in Europa was op 20 maart 2015. Ik schrijf ‘In Europa’ maar dat is eigenlijk een beetje onzin. Die verduistering was uitsluitend te zien op de Faeröereilanden en Spitsbergen en dus onzichtbaar voor 99,9% van de Europeanen. Nee, dan de totale zonsverduistering van 11 augustus 1999 in Noord-Frankrijk, dat was andere koek! Ik was erbij, samen met vriend H. en we hadden daar één van de fascinerendste ervaringen van ons leven. Ik schreef er een uitgebreide blog over die ik hierna nog een keer publiceer. Eerst geef ik wat generieke informatie en daarna wat meer details over de komende eclipse(n). 

INFO
Een eclips, of verduistering, is een astronomisch verschijnsel waarbij een hemellichaam tijdelijk geheel of gedeeltelijk schuilgaat in de schaduw van een ander hemellichaam. In dit blog gaat het om de voleldige zonsverduistering. Dat is dus het totale proces van de allereerste 'aanraking' waarbij de maan voor de zon schuift, dan halverwege een volledige verduistering, tot het moment dat de maan de weer ‘verlaat’. Een totale zonsverduistering vindt gemiddeld eens in de 18 maanden ergens op aarde plaats. Omdat zo'n schaduw slechts een smal pad op de planeet bestrijkt, duurt het op een specifieke plek vaak honderden jaren voordat een totale eclips herhaalt.

Als de maan vanaf de aarde gezien precies tussen de aarde en de zon staat en haar schijnbare diameter exact zo groot lijkt als die van de zon, ontstaat er een totale zonsverduistering. Omdat de maan het directe zonlicht tegenhoudt, valt haar kernschaduw op een relatief klein stuk van het aardoppervlak. Die afstand van de maan tot de aarde moet trouwens precies 'kloppen' anders ontstaat er geen volledige duisternis. Het fenomeen van totale duisternis heet ‘totaliteit’, het moment dat de maan de zon dus voor 100% afdekt. Het gebied er direct omheen wordt dan schemerig. In deze blog gaat het mij ook om de échte ervaring, de totale verduistering. Die zie je dus alleen als je je in die totaliteit bevindt. Maar, als het onbewolkt of dun bewolkt is, dan kun je met je solar brilletje overal de eclips zien, het schuiven van de maan voor de zon. Dat is natuurlijk ook leuk. Tijdens de totaliteit mag het brilletje een paar minuten af om de verduistering echt te beleven en de corona te kunnen zien, de gloeiende, krans van licht. Zie bovenste foto. Onderstaande (slechte) foto heb ik door mijn solar brilletje gemaakt tijdens de eclips van 1999.

Terwijl de maan verder haar baan vervolgt, verplaatst ook haar schaduw zich in een baan over het aardoppervlak en eindigt de totale verduistering op de plaats waar de maan het zonlicht niet meer volledig afdekt. De maan beweegt met een snelheid van ongeveer 3.400 km/u in haar baan om de aarde. Daardoor trekt de schaduw relatief snel over het aardoppervlak en duurt de totaliteit op een waarnemingsplaats meestal slechts enkele minuten. De precieze duur hangt af van de plaats op aarde en de afstand van de maan tot de aarde.

Zelfs bij 99% bedekking van de zon door de maan is het nog verrassend licht op de plek waar de verduistering gaat plaats vinden. Die 1% geeft nog steeds zo'n 1.000 tot 10.000 keer meer licht dan een volle maan. Het is vergelijkbaar met een zwaarbewolkte dag. Pas in de allerlaatste fractie van het proces (het verschil tussen 99 en 100%) valt al het licht plotseling écht weg. Alsof er een knop wordt omgezet. Op dat specifieke moment verandert de dag ineens in nacht en wordt de zonnecorona (de gloeiende sfeer om de zon) zichtbaar met een solar brilletje en beleef je een echte totale zonsverduistering. Ik spreek uit ervaring.

DATA
Veel data in dit artikel heb ik uiteraard van Google, AI, ESA en NASA, maar vooral van www.timeanddate.com, een fantastische website voor mensen die geïnteresseerd zijn in astronomie, tijd  en dergelijke materie. Hun data is publiek toegankelijk en mag ik gedeeltelijk gebruiken voor mijn weblog. Afbeeldingen daarentegen niet, want die zijn beschermd met copyright tegen gebruik door derden. Hyperlinks naar hun website plaatsen mag wel. Daar zijn alle details te vinden van de zonsverduisteringen waar ik hieronder nader op in ga. Omdat ik hun kaarten niet mag gebruiken heb ik een kaartje gemaakt met de markeringen van de eclipsen waar ik in dit blog over schrijf. Zo krijgen de minder geografisch bewusten een beetje idee waar een en ander plaats vond en waar de diverse plekken zich bevinden ten opzichte van Nederland. De illustratie, zonder de rondjes, is van NASA en al hun data is vrij beschikbaar. Ongelofelijk eigenlijk. DT weet dat vast niet...

Hieronder, in antichronologische volgorde, een nadere toelichting per eclips die met een witte cirkel zijn gemarkeerd op de illustratie. De cirkels zijn slechts een plek op de baan van de zonsverduistering. Even de hyperlinks aanklikken hieronder en u krijgt de volledige baan te zien.

TOTAL SOLAR ECLIPSE 2027 [hyperlink]

De volgende Total Eclipse, na die van deze week, is op 2 augustus 2027 en waarneembaar in het uiterste zuiden van Spanje en Noorden van Afrika. Spanje is de absolute ‘eclips-hotspot' in dit decennium, ook letterlijk. Het is dan normaliter ondraaglijk heet in het zuiden van Andalusië met 35 tot 40 graden of meer.

Ik dacht eerst dat het misschien leuk was om de eclips daar mee te gaan meemaken. Maar die verzengende hitte trek ik niet (meer) en volgens mij is het gebied te klein voor alle bezoekers. In 1999 trok het fenomeen in Europa miljoenen kijkers hetgeen resulteerde in files die de hele dag voortduurden. We zijn 27 jaar verder en 27 jaar rijker. Dat wordt een gekkenhuis zonder weerga en mij niet gezien. Ik denk dat het blijft bij het koesteren van die unieke ervaring uit het verleden. Zo meteen meer daarover.

TOTAL SOLAR ECLIPSE 2026 [hyperlink!]
De verduistering van volgende week is, theoretisch, een droom-eclips. Overdag én in een zeer toegankelijk gebied. Maar je moet er dus echt wel naar toe. Het is op 1200 kilometer afstand en dan krijg je er bij ons niets van mee. In Nederland en België wordt ongeveer 90% van de zonneschijf door de maan bedekt en daarmee krijgen we van de lichtafval niets mee, net als in 2015. De maximale verduistering in Nederlandse tijd is 12 aug om 19:46:06 uur. Maar ik ga natuurlijk wel even kijken...

De rode stippellijn op de kaart is het hart van de totaliteit, de volledige duisternis dus. Een dingetje is wel dat de weersvoorspellers weliswaar wolkenloze hemels aankondigen, maar dat ook daar temperaturen ruim boven de 35 graden worden verwacht. Mijn keus zou zijn om naar Burgos te vliegen en daar een autootje te huren. Dan heb je tot de vroege avond de tijd om een mooi plekje in de natuur te zoeken. Ik vind dat wel een voorwaarde om de 'vibe' helemaal te ervaren. Maar ja, bottom line, je moet echt wel geluk hebben met het weer. 

Dat geluk hadden vriend H. en ik in 1999. Naar aanleiding van de vorige ‘zogenaamde’ zonsverduistering van 2015, heb ik in dat jaar een blog geschreven over de Eclipse van 2015 én een verslag van ons avontuur in 1999. In dat jaar bestond mijn blog nog niet. Het is nu 27 jaar geleden en ik vind het leuk, relevant en zeker de moeite waard om het verhaal nog een keer integraal te publiceren, want het was echt zeer, zeer bijzonder. Integraal is niet helemaal waar want ik heb de tekst hier en daar een beetje aangepast, de foto’s opnieuw geplaatst (nu zijn ze scherp), maar verder is het een kopie van mijn eigen blog uit 2015. 

TOTAL SOLAR ECLIPSE 2015 [hyperlink!]
Zonsverduistering 20 maart 2015. Laat me niet lachen zeg. Heel Nederland in rep en roer. Interviews met astronomen, journalisten bij sterrenwachten, gedoe met brilletjes en oogartsen op TV met goedbedoelde waarschuwingen. Ik zat er met verbazing naar te kijken en wist allang dat het helemaal niks zou gaan worden. Ik volg de NASA en ESA een beetje en ook de KNMI had al twee dagen daarvoor op haar website gewaarschuwd. Het zou bewolkt worden en we zouden er in Nederland nagenoeg niets van meekrijgen. Zelfs met een heldere hemel zou de lichtafval nauwelijks merkbaar zijn geweest. De eclips van deze week was gewoon te ver weg. Ongeveer 1300 kilometer hemelsbreed. Mijn vrouw had trouwens geluk. Zij zag door een grijzig gaatje in het wolkendek heel even de eclips, de zon die al voor een deel bedekt was door de maan. De wolken werkten als een beschermend solar brilletje. Maar er was geen verduistering waarneembaar.

TOTAL SOLAR ECLIPSE 1999 [hyperlink!]
De verduistering van 11 augustus 1999 in centraal Europa was slechts 300 km bij ons vandaan en dus bijna om de hoek. Daar was ik met vriend H. bij en dat was beslist een unieke ervaring zal ik u vertellen! De eclips begon in Cornwall, Engeland om tien minuten over twaalf Nederlandse tijd in de ochtend (UTC+2) en verplaatste zich via België, Luxemburg, Duitsland, Oostenrijk, Hongarije en Roemenië verder naar het oosten. Voor Nederlanders (en Fransen en Belgen) was het dé uitgelezen plek om dit unieke natuurfenomeen mee te maken. H. en ik besloten ook te gaan. We kozen om richting Amiens in Normandië te rijden en ergens een verlaten plek in het boerenland te zoeken. Precies in het hart van de eclips, want buiten die smalle strook zie je nauwelijks verduistering hadden we gelezen! Wij gingen het allemaal meemaken.

Zo gezegd, zo gedaan. Zonder navigatie trouwens, die was er nog niet maar wel met een uitdraai van internet met details. Internet hadden we blijkbaar al.

De heenreis ging soepel en na ruim vier uur, rond een uur of elf, namen we plaats in onze klapstoeltjes in een verlaten akkerland. Koelbox met bier en ‘solar’ brilletje er bij. Wij zaten echt eerste rij! 

We zagen nog wat andere slimmerikken in de verte maar verder was het doodstil. Het was sowieso een prachtige omgeving. Maar... het weer kon nog roet in het eten gooien. Het was heerlijk zomerweer maar het wolkendek bedekte ongeveer 50% van de hemel en dat wolkendek is alles bepalend. Dat zou nog spannend gaan worden! Het begin van de eclips begon iets na elf uur en zou duren tot kwart voor twee (UTC+2). De echte verduistering, de ‘totaliteit’, zou dan ongeveer twee minuten duren rond 13:00 uur. De spanning steeg...

Het is inmiddels bijna vijftien jaar geleden, maar ik herinner mij het nog heel goed. Aanvankelijk merkte je weinig van het hele gebeuren en enige verduistering, maar naarmate de totaliteit naderde ging het geleidelijk aan wat meer schemeren. We hadden onwijs geluk want de wolken verdwenen langzaam maar zeker...

Toen, inderdaad rond één uur, werd het opvallend stil. De vogels verstomden, er stak een koel briesje op en aan de horizon begon het zowel in het noorden als in het zuiden te gloren. Het licht werd bijna grijs, wat een bizarre en prachtige sfeer! Toen, plotseling, ging het licht uit! Letterlijk. Klik! Gedurende die bijna twee minuten was het werkelijk even aardedonker en het werd direct voelbaar kouder. Aan de beide horizonten was nog wat licht oranje schijnsel te zien. Echt waanzinnig, wat een fenomeen! Met onze solar brilletjes konden we de daadwerkelijke eclipse zien. Twee minuten later deed 'Onze Lieve Heer' het licht weer aan. Klik, "en er was licht". ‘Flippen’ was dat, zoals we vroeger zeiden. Een ervaring die eigenlijk niet te beschrijven valt. Een ‘mind bending event’ die je even heel erg stil en klein maakt, zelfs emotioneel en, weten we nu, een leven lang blijft hangen. 

Helemaal onder de indruk praatten we nog wat na op onze stoeltjes met een biertje er bij. Al snel scheen de zon weer volop en was de Franse hoogzomer weer helemaal terug. Een hele vreemde overgang. Na een uur of zo vonden we het welletjes en besloten we naar huis te gaan. Het zal een uur of drie in de middag zijn geweest. H. moest geloof ik om zeven uur thuis zijn voor iets. Dat moest wel lukken... Om het verhaal niet al te lang te maken, we waren om middernacht thuis… Half Nederland, Frankrijk en België was met de auto op pad geweest om de verduistering mee te maken en dat hebben we geweten. De langste file van ons leven. Achteraf bleek dat we de beste plek in Europa hadden uitgekozen want het was bijna overal bewolkt geweest. Veel mensen waren naar de Ardennen en de Eifel afgereisd en kregen te maken met somber weer en regenbuien, waardoor hun unieke ervaring in het water viel. Letterlijk. Wat hadden wij een geluk gehad!

Eenmaal thuis was iedereen die ik kende ook vreselijk enthousiast over de 'verduistering' en hoe prachtig het wel niet was geweest. Huh...? "O, zijn jullie naar Frankrijk geweest om te kijken? Mooi he?". Die onnozele halzen dachten werkelijk dat ze ook een zonsverduistering hadden gezien 😂. Niet dus, absoluut niet. Alleen de ‘totaliteit’ is een echte total eclipse. Dan gaat het licht gewoon HE-LE-MAAL  uit! We hadden gelukkig niet voor niets zeven uur in de file gestaan, haha. 

ADVANCED SEMICONDUCTOR MATERIALS LITHOGRAPHY - UPDATE

In mijn blog van 6 mei jl. vertel ik over mijn vroegere ervaringen met ASML en hoe het bedrijf zich sindsdien heeft ontwikkeld. Ik verwijs daarin naar een aflevering van het VPRO-programma 'Tegenlicht', die inmiddels alweer tweeënhalf jaar oud is. Vandaag stuitte ik op YouTube op een documentaire van de CNBC over ASML. Deze is inhoudelijk sterker en gaat bovendien dieper in op de actuele en geopolitieke aspecten. Een waardevolle en essentiële aanvulling op mijn blog. Ik plaats geen hyperlink want ik wil geen gezeik met 'copyright infringement'. Dus zoek in YouTube op <How ASML Makes Chips Faster> en je weet alles. Er is nog veel meer over het onderwerp te vinden.

Afgezien van wat oerstomme commentaren (uit de U.S. natuurlijk) zijn sommige reacties zeker constructief of interessant. Een mijnheer Louis is wat mij betreft de grootste baas in dezen:

More than 5,000 suppliers in 15 countries are contributing to the development of this one EUV machine. No country could build something like this alone. It is one of the most complex feats of collaborative engineering on Earth. It proves that humanity achieves its greatest breakthroughs when we work together. We need to start thinking as one planet, one human race – not as countries competing with each other. Unfortunately, the world has not yet embraced this mindset… but maybe it should.

AMEN!

ADVANCED SEMICONDUCTOR MATERIALS LITHOGRAPHY

In 1989 werkte ik bij een ingenieursbureau in Gouda waar ik mijn eerste bescheiden stappen zette als accountmanager in de detacheringsbusiness. Het bedrijf had meerdere vestigingen in Nederland. Willem Keyer was de algemeen directeur. Hij was in 1949 ook één van de oprichters van het huidige KH Engineering, een bekend ingenieursbureau in Schiedam. Dit voor de kenners. De directeur in Gouda was Joop. Een goed uitziende senior met golvend grijs haar die van nature autoriteit uitstraalde. Ook wel een beetje een boefje volgens mij. Maar dat was onderbuikgevoel. Op een goeie dag zei Joop dat we samen naar een klant gingen in Veldhoven. Ik moest rijden in zijn Mercedes want hij was onlangs door de politie van de weg geplukt met 200+. Hij zat dus zonder rijbewijs. Ik zat er blijkbaar met mijn onderbuikgevoel niet zo ver naast, want het was niet de eerste keer dat de hermandad hem in de kraag had gevat voor 'speeding'. We gingen dus met zijn Benz want mijn oude Ford Taunus vond Joop niet representatief genoeg.

Na ons bedrijfsbezoek, zo meteen meer daarover, zei Joop dat mijn ouwe Taunus, die ik geweldig vond, maar eens het veld moest ruimen voor een passender voertuig. Ik kreeg een paar maanden een Ford Sierra ‘van de zaak’. De Ford liep echter uit de lease en op enig moment zei Joop dat ik een andere auto op kon ophalen. Bij Willem Keyer thuis, onze grote baas... Met de trein toog ik naar Woerden en vervolgens met de taxi naar het opgegeven adres richting Harmelen. Ik arriveerde bij een prachtig vrijstaand huis en belde aan. Een keurige dame deed open, Keyer's echtgenote. Ik stelde mij voor en informeerde haar dat ik ‘de auto’ kwam ophalen. Zij keek mij vragend aan. Ik legde uit dat Joop mij instructies had gegeven. She was not amused, om het zachtjes uit te drukken. Ze ging in de huiskamer bellen met Joop en vervolgens met haar man terwijl ik in de hal stond te wachten. Ik hoorde een verhitte discussie zich voltrekken, als dat maar goed ging… Na een minuut of tien kwam ze met een verbeten gezicht aanlopen en overhandigde de sleutels van een nagelnieuwe Honda Civic. Die had ik al zien staan naast het huis. Het was haar auto die ze de week ervoor had gekregen van haar man. Dat was toch wel een heel erg ongemakkelijk momentje voor ons beiden… De Honda was een fijne auto trouwens. Hij reed als een kart. Dat dan weer wel 😉

De klant zat in Veldhoven. ASML, ik had er nog nooit van gehoord. Iets met Philips, elektronica en dergelijke. Ik had werkelijk geen idee. Er stond daar een techneut van ons gedetacheerd. We werden ontvangen door de manager en onze man. Tijdens het bezoek werd verteld wat ASML deed en wat de werkzaamheden van onze medewerker inhielden. Ondanks de uitgebreide uitleg vielen de kwartjes niet echt bij mij. Joop snapte er natuurlijk ook geen zak van maar wist de schijn op te houden en knikte steeds instemmend met de uitleg mee. 'Tuurlijk, tuurlijk, ja, vanzelf" Hij zei nog net niet "Dat weet een kind" 😂. 

ASML ontwierp en bouwde machines waarmee je microchips kon maken, ‘chips’ in de volksmond. Je gooide wat silicium, plastic en koper aan de ene kant de machine in en aan de andere kant rolde er ‘chips’ uit. AI: “Een microchip, ook wel een geïntegreerde schakeling (IC) genoemd, is een heel klein stukje silicium (een soort steenachtig materiaal uit zand) waarop duizenden tot miljarden piepkleine elektronische schakelingen staan. Door heel veel van deze schakelingen slim te combineren, kan een chip rekenen, informatie onthouden of signalen versterken. Chips zitten in bijna alle moderne apparaten, zoals computers, telefoons, auto’s enzovoort.”

Naar verloop van tijd begon het toch een beetje te dagen tijdens ons bezoek. We bekeken de nieuwste machine, de PAS 5000/50. De ASML machines konden chips maken met gebruik van licht om de elektronische verbindingen op het silicium te printen. Dit heet lithografie. De machine zag eruit als een flinke koelkast en er was aan de buitenkant niet veel bijzonders te zien. Ik vroeg hoeveel bedrijven in Nederland dit soort machines maakten. Onze gastheer zei droogjes dat er nog één bedrijf in de wereld bestond die iets vergelijkbaars probeerde te doen, in Taiwan. Ok… af door de zijdeur zoals dat heet. Lesson learned: bereid je voor! Achteraf begreep ik dat het heel bijzonder was dat we überhaupt bij ASML naar binnen mochten. Joop verklapte later dat onze antecedenten door de BVD ruimschoots voor ons bezoek waren onderzocht. Ik had wellicht nog een valide MID security level vanuit mijn rol die ik als dienstplichtig soldaat had. Ik denk dat ik daarom niets van deze check gemerkt had.

De alinea’s hiervoor zijn in de verleden tijd geschreven, maar zijn grotendeels nog steeds van toepassing op vandaag. ASML is nog steeds een Nederlands bedrijf en wereldwijd absoluut marktleider in het ontwerpen en produceren van lithografiemachines (de ‘koelkast’ van hierboven) voor de halfgeleiderindustrie. Deze uiterst geavanceerde machines worden gebruikt door grote fabrikanten zoals TSMC, Samsung en NVIDIA voor de productie van hun microchips voor consumententoepassingen zoals smartphones en computers, maar ook ten behoeve van de defensie-industrie.

HYPERLINK: HOW ARE MICROCHIPS MADE?

ASML maakt dus zelf géén chips he? Dit even voor de duidelijkheid 😉. De machines van ASML zijn extreem complex en kostbaar. De nieuwste chipmachine van het bedrijf, de high-NA-EUV kost 350 miljoen euro per stuk en weegt evenveel als twee Airbus passagierstoestellen.

Vanuit een samenwerking van Advanced Semiconductor Materials International (ASMI) met Philips, werd ASML in 1984 opgericht. Het Hoofdkantoor staat in Veldhoven. ASML heeft inmiddels wereldwijd ongeveer 28.000 medewerkers en 60 locaties in 16 landen. De omzet voor dit jaar zal ongeveer 35 miljard euro gaan bedragen. Wie meer wil zien van dit zeer fascinerende bedrijf, kijk dan zeker naar deze documentaire: 

HYPERLINK: VPRO TEGENLICHT - ASML

Er is de laatste tijd de nodige controverse rond ASML. Het bedrijf is de centrale pion van een complex spel van geopolitiek, economische belangen en technologische rivaliteit. De spelers zijn voornamelijk de VS, China, Nederland en de EU. De VS eist exportrestricties zodat China geen toegang krijgt tot de nieuwste machines en  de unieke ASML-technologie. Iedereen vindt er wat van en wil er wat mee. Nederland heeft de exportrestricties voor ASML verder aangescherpt en gestroomlijnd met de visie van de VS. Vanaf 1 april 2025 geldt er in Nederland een strengere vergunningplicht voor het exporteren van specifieke meet- en inspectieapparatuur die gebruikt wordt bij de productie van geavanceerde halfgeleiders. Het laatste is hier nog niet over gezegd. Voor zover mijn 'Peppie & Kokkie' toelichting in zake de actualiteit van ASML.

Jarenlang vertelde ik, als dat zo te pas kwam, over mijn bijzondere bezoek aan ASML in hun beginfase. Ik vond het gewoon een leuke en stoere anecdote om te delen met, bijvoorbeeld, collega's. Zeker toen de laatste jaren het bedrijf de nodige bekendheid kreeg. Wat wisten die paupers en dat canaille nou helemaal? Ik was al bij ASML binnen geweest toen zij nog op hun driewielers rondreden, hahaha. Zesendertig jaar geleden!

Waarom ik dit verhaal schrijf? Ik ben, zoals al vaker door mij aangehaald, ooit gestart met een boek over ‘werk’, mijn werk welteverstaan. Met deze blog en diverse andere heb ik dan alvast de nodige ‘kopij’ én, niet onbelangrijk, ik wil in het boek ook aandacht besteden aan de vaderlandse industrie. Niet alleen Shell, Philips en dergelijke maar dus ook ASML. Ik vind het beschamend hoeveel Nederlanders, zeker jonge mensen, echt geen flauw benul van die materie hebben, Meer stimulerend beleid, meer bekendheid en meer trots is echt wel op zijn plaats. ‘VOC-mentaliteit’ zal ik niet in mijn mond nemen, maar u begrijpt mij vast wel. 

Mijn boek? Wanneer het dan komt? Het schrijven ligt al een tijdje stil. Het gaat nog wel even duren voor ik weer verder ga. Er zit op dit moment en de komende tijd wat te veel in mijn weg om voldoende concentratie en tijd te vinden. Niets is zeker in het leven, maar ik hoop in de loop van dit jaar het schrijven weer op te kunnen pakken. Dan zien we na verloop wel of de wereld op zo'n boek zit te wachten. Tot die tijd ben ik in ieder geval weer een tijdje van de straat.

KOOLSTOFDIOXIDE

Mijn vrienden lieten onlangs even wat berichten op elkaar los in onze groepsapp over klimaat, CO2 en dergelijke. Ik wilde ook even instemmend inhaken met een appje, maar het werd al snel te veel tekst en liet de app voor wat het was. Eigenlijk had ik ook geen tijd en besloot op een ander moment een blog te schrijven, dan hoefde ik me ook niet te beperken. Ik was toch al van plan om een ei over het onderwerp te leggen bij wijze van afsluitend en complementair verhaal bij mijn vorige blogs over elektrificatie van de auto. Het klimaat is een zeer actueel en ‘fascinerend’ onderwerp en ik was het helemaal eens wat die mannen allemaal schreven, met name in het licht van de Nederlandse perikelen rondom de transitie. Eigenlijk viel er weinig aan toe te voegen. Ik doe dat nu toch, maar dan in meer generieke zin. Het is een poging de materie rondom klimaat en CO2 op hoofdlijnen te beschrijven. 

Het begrip 'klimaat' is van globale proporties en wat Nederland doet aan klimaatbeheersing heeft helaas nauwelijks tot geen effect omdat we maar een klein land. Ons gebruik en uitstoot is op wereldschaal 0,6% van het totaal. Maar niets doen is natuurlijk ook geen optie en alle kleine beetjes helpen. Procedureel is het in ons land wel een beetje een zooitje en veel te bureaucratisch, maar onder de streep, doen we het nog niet zo slecht. In de 'Energy Transition Index (ETI)' van het World Economic Forum, staan we op de 9e plaats. De index vergelijkt 115 landen en analyseert in hoeverre ze klaar zijn voor de energietransitie. Volgens het CBS is inmiddels 11 procent van ons energieverbruik afkomstig uit hernieuwbare bronnen. Dus dat gaat best de goede kant op. Over de algehele voortgang van de Nederlandse energietransitie onthoud ik mij van commentaar hier. Ik heb er simpelweg te weinig kennis van. We lopen achter op de klimaatdoelen, dat weet ik dan weer wel. Verder is het allemaal zeer complex, erg politiek (er wordt aardig op los 'gepolderd') en dat maakt het totale plaatje te ondoorzichtig voor mij. Ik houd het in dit stuk liever bij het wat grotere verband. Beetje scheikunde, beetje actualiteit, beetje klimatologie maar vooral veel cijfers en feiten. Dat is inherent aan het onderwerp.

Er zijn opmerkelijk veel mensen die denken dat CO2 giftige troep is. Voor die groep is het toch wel belangrijk om nog even wat basiskennis van school terug te halen. Kooldioxide, CO2 dus, komt van nature in de atmosfeer voor. Eén koolstofatoom en twee daaraan gebonden zuurstofatomen. Het is een kleur- en geurloos gas en bij normale concentraties niet giftig. CO2 is een belangrijk ingrediënt van fotosynthese, een onderdeel van de koolstofkringloop. Bij fotosynthese wordt water, zonlicht en kooldioxide in planten omgezet in zuurstof en koolhydraten, zoals glucose. Wij, mensen en dieren, zijn voor ons voedsel afhankelijk van planten en is dus fotosynthese een essentieel proces voor het leven op aarde. Kooldioxide is tevens een broeikasgas, net als waterdamp en methaan bijvoorbeeld. Deze gassen zorgen dat warmte-opname en warmte-uitstraling in onze atmosfeer zodanig in balans zijn dat de planeet leefbaar blijft en niet te koud wordt. Dit heet het broeikaseffect. Zo, dat was een kort lesje scheikunde, maar dan zijn we toch weer een beetje 'bij' op dat terrein.

Het percentage CO2 in de atmosfeer neemt al sinds de industriële revolutie toe maar exponentieel in de laatste decennia, tot en met de dag van vandaag. De oorzaak is natuurlijk de groei van de wereldbevolking. Dagelijks groeit die met meer dan 200.000 nieuwe wereldburgertjes. De algemeen aanvaarde visie is dat de globale opwarming komt door het verbranden van fossiele brandstoffen zoals steenkool, aardolie en aardgas om aan de menselijke behoeften tegemoet te komen. Het gevolg is dat er meer CO2 in de atmosfeer komt dan wenselijk is. Te veel kooldioxide lijdt tot een versterkt broeikaseffect waardoor warmte-uitstraling bemoeilijkt wordt en de atmosfeer opwarmt. De gevolgen daarvan zijn zeer onvoorspelbaar. Verdere opwarming moet worden voorkomen. Veel ingewikkelder is de probleemstelling niet. 

De keten van activiteiten die de balans van de koolstofkringloop heeft verstoord is die van exploratie, delving en gebruik van fossiele brandstoffen voor onze energie-gerelateerde behoeften. We vertrouwen er elke dag op voor elektriciteit, transport (verkeer), warmte, enzovoort. Deze toepassingen zijn voor het grootste deel verantwoordelijk voor CO2-emissie uit niet-natuurlijke bronnen. De industrie, bouw, landbouw, veeteelt, voedselproductie, tropische ontbossing, bosbranden, smelten van permafrost en nog een heel reeks andere zaken zijn verantwoordelijk voor de rest. Hieronder een wat gesimplificeerd schemaatje per economische sector.

© US/EPA

Een voortvarende aanpak van de oorzaken is noodzakelijk om het probleem op te lossen. Makkelijker gezegd dan gedaan. Aan het aantal bewoners van de planeet kunnen we niet veel doen, dat is een gegeven. Kernenergie lijkt de perfecte oplossing, maar ligt politiek bijzonder gevoelig. Wereldwijd. Technisch zijn er ook bezwaren tegen kernenergie die ik niet kende. Volgens experts zijn er heel veel andere problemen die niets met radioactief afval hebben te maken maar vooral met grondstoffen, verrijkingsproblemen en emissies. Zo simpel blijkt het allemaal dus niet te zijn. Daarnaast ben je zomaar 20 tot 30 jaar verder voordat je een zwikje centrales hebt gebouwd en dat is dus gewoon te laat. Over de kosten moeten we het helemaal maar niet hebben. Voorlopig is kernenergie blijkbaar geen geschikte optie maar mijn onderbuikgevoel zegt dat het de 'finale' oplossing zal blijken te zijn.

Toepassing van andere en nieuwe technologieën zijn noodzakelijk willen we echt ergens komen met die klimaatdoelen. Het afvangen van CO2 (ondergrondse opslag) of het hergebruiken van het CO2-surplus, voor land- en tuinbouw bijvoorbeeld (Shell Pernis en het Westland), hoor ik allemaal niet zoveel meer over. Wat te denken van het verwijderen van CO2 uit de atmosfeer? Ooit heb ik daar iets over gelezen en weinig meer van gehoord. Ik heb gezocht en het blijkt dat er heel wat bedrijven mee bezig zijn. Bijvoorbeeld: Carbonengineering in Canada en Climeworks in Zwitserland. Als je die websites bekijkt dan gloort er licht aan het eind van de tunnel. Maar, dat is wel duidelijk, wat we als mensheid ook ondernemen, het gaat veel geld, héél veel geld kosten. Voorlopig zijn de inzet en gebruik van hernieuwbare bronnen dus de remedie: zon, wind, water, getijden, aardwarmte, noem ze maar op.

In 2015 zijn in Parijs klimaatdoelen vastgelegd, ik refereerde er al aan, om verdere opwarming van de aarde te voorkomen. Om aan die doelen te voldoen moet Nederland overstappen naar duurzame energiebronnen zoals zon en wind. In Nederland noemen we dit de 'Energietransitie'. De Nederlandse overheid heeft onder andere besloten dat we hier van het gas af moeten voor verwarming en koken. Dat gaat wat voeten in de aarde hebben en ik voorspel dat dat maar ten dele gaat lukken. Te gecompliceerd en te duur en zeker niet binnen de gestelde tijd. Maar we zullen zien. Verder is Nederland, net als heel West-Europa, als een gek windmolens aan het neer zetten. Lelijk, vervelend maar ook de beste optie voor nu denk ik. Daarnaast zijn er genoeg andere mogelijkheden om 'groene' energie te maken. Ik hoop wel dat een slimmerik iets verzint zodat we die vermaledijde warmtepompen niet nodig hebben.

Dan hebben we natuurlijk nog de grote boosdoeners: China, de Verenigde Staten en India. Veel geklaag altijd over China met betrekking tot dit onderwerp maar ze nemen de CO2 kwestie inmiddels serieus en pakken het klimaatprobleem nu voortvarend aan. Bijna de helft van alle wereldwijd verkochte elektrische auto's ging naar China. Wel een beetje jammer dat ze pas in halverwege de eeuw willen stoppen met steenkool. Maar ik verwacht dat China het probleem planmatig gaat aanpakken, zoals alles wat ze doen, en dat het land in de tweede helft van deze eeuw klimaatneutraal is. Daar hebben ze die kolencentrales nog even voor nodig. Een andere stouterikje is Amerika. Daar hebben ze pakken boter op het hoofd, niet normaal. Volgens mij heeft daar 90% van de bevolking het IQ van een baksteen. Wie kiest er in gods-vredesnaam een volledige idioot als Trump voor president? Een 78-jarige bejaarde man lijkt mij overigens ook niet echt ideaal... Gelukkig is Trump weg en hopelijk blijft dat zo want de man was in zijn eentje het grootste milieuprobleem ooit. In Amerika bestaat de uitdrukking ‘If you’re not part of the solution, you’re part of the problem'. Zo is dat maar net en dan hebben ze daar nog wel wat meters te maken. Het land is sowieso één groot milieudelict. Wat te denken van de Ford F-serie pickup truck? Dat is de beste verkochte auto in de V.S. op dit moment. De motoren? Benzine en diesel V8 van 6,2 tot 7,3 liter inhoud. De CO2 uitstoot van deze monsters bij elkaar opgeteld is meer dan die van heel Noorwegen! Echt ongelofelijk en ronduit schandalig. Beleidsmakers van grote- en industriële mogendheden zullen echt moeten gaan samenwerken om tot een universeel operationeel plan te komen. Maar zolang er Republikeinen in Amerika het ook maar een beetje voor het zeggen hebben, wordt het daar een moeizame rit. India en andere 'emerging markets' zijn een dreiging op zich, misschien wel de grootste. De vraag is of daar op korte termijn klimaatwinst valt te halen. Daar hebben ze wel wat anders aan hun hoofd dan het klimaat. Denken ze...

Dan nu tijd voor waar het allemaal om draait: ons klimaat. De atmosfeer warmt met een gestaag tempo op en de invloed daarvan op oceaanstromingen, convectie (wederzijdse warmteoverdracht tussen zeewater en atmosfeer) en straalstromen zijn onvoorspelbaar. De zeestromingen zijn enorme diepwaterpompen die zeer bepalend zijn voor ons weer. De Antarctische circulaire stroom bijvoorbeeld. Deze zeestroom rond de Zuidpool (Antarctic Circumpolar Current, ACC) is de grootste diepwaterpomp op aarde (tot 4000 meter diep!) en bepalend voor het klimaat op de hele planeet. Kleine veranderingen in temperatuur of zoutgehalte van de ACC kunnen globale effecten hebben op ons klimaat en waterhuishouding in de biosfeer. Samen met de straalstromen, een band van snelle winden hoog in de atmosfeer vormen de ACC en de andere oceaanstromingen, zoals El Niño, de klimaatmachine die we het weer noemen. Als deze machine écht in onbalans raakt door de opwarming, dan kunnen we alleen maar raden en, ben ik bang, vrezen wat de gevolgen zijn en hoe snel deze zich openbaren. De vraag is of die tijd er nog is. Op onze geografische breedte bepaalt de AMOC ons weer. Het is de golfstroom die van Amerika naar Europa stroomt en zorgt voor neerslag en een relatief zacht klimaat. De meest recente inzichten tonen aan dat, hoewel er nog steeds discussie is over de exacte timing en ernst, de mogelijkheid van een significante verandering in de AMOC in de tweede helft van de eeuw een groeiende zorg zou kunnen worden. De veranderingen zou het klimaat in Europa drastisch kunnen veranderen en leiden tot een sterke afkoeling van de winters in een wereld die wereldwijd opwarmt. De verandering heeft te maken met opwarming, smeltwater van Groenland en tientallen andere factoren. Ik ga het niet meer meemaken.

© PBS/NOVA

Dat het de laatste tijd nogal onrustig is in de atmosfeer is wel duidelijk. Zeker dit jaar is het bingo. Wereldwijd zijn er overstromingen, bosbranden en worden hitterecords gebroken. Slecht nieuws ben ik bang alhoewel het niet zeker is of dat ook met opwarming te maken heeft, maar laten we daar maar vanuit gaan.

In al mijn blogs maak ik ruimte voor een persoonlijke noot. In ben zelf getuige wat er in de Alpen gebeurt, waar het afsmelten van gletsjers steeds zichtbaarder wordt. Hieronder een foto van eigen hand uit 1980 van de tong van de Trient Gletsjer in Wallis, Zwitserland. Daaronder een foto van 2019 (van internet) van een vergelijkbaar standpunt. Ik heb de onderkant van  de gletsjertong rood gemarkeerd op de meest recente foto. Het is wel duidelijk wat er in 40 jaar is verdwenen, daarvoor hoef je geen glacioloog te zijn. Overigens is de afsmelting van gletsjers in de Alpen en andere gebergten al ingezet in de tweede helft van de 19e eeuw hetgeen ook duidt op natuurlijke fluctuatie. Het afsmelten is in de jaren tachtig van de vorige eeuw helaas in een versnelling gekomen...

Nog even iets wat ik belangrijk vind en mij soms druk om kan maken. 'Jan en Janneke met de Pet', daar hoor ik niet bij wat dit onderwerp betreft, wordt om zijn en haar oren geslagen met de meest vreselijke toekomstbeelden. Afsmelten van de polen, reizende zeespiegels, noem maar op. Alsof het zeewater binnen enkele jaren over de dijken klotst. Dat is allemaal nog lang niet het geval. Sterker, de massabalans van Groenland is dit voorjaar toegenomen en de Noordelijke IJszee zal, waarschijnlijk, komende winter voor het eerste sinds jaren geen ijsvrije doorgang kennen. Ook de groei van zee-ijs rond Antarctica gaat dit jaar harder dan vele jaren hiervoor. Het zegt verder helemaal niets anders dan hoe onvoorspelbaar de natuur en, met name, het klimaat is. Voor hetzelfde geld hebben we een warm najaar of zomer en verandert de situatie weer volledig. We hoeven niet naïef te zijn, dat afsmelten van gletsjers (met name in de Alpen) en ijskappen gaat gewoon door, maar voorlopig is die hoge zeewaterspiegel een relatief (zeer) marginaal en lokaal probleem en met wat waterwerken nog wel een tijd te beheersen. 'Ice Shelf' A23' is een aantal jaren losgebroken van Antartica. Het heeft een oppervlakte van een paar Nederlandse provincies en is een halve kilometer dik. Als deze volledig is gesmolten dan zal de zeespiegel 4 mm stijgen. De journalistiek praat over meters.

De onrust die ontstaat in de atmosfeer door de veranderende convectiestromen zoals ik die hiervoor noem is een honderd keer zo serieus probleem. Als die balans gaat verschuiven komt het water uit de lucht en niet van zee! Dat kan 'overnight' zorgen voor enorme overstromingen, lawines en aardverschuivingen. O ja, wat te denken van orkanen... Laten we het maar niet hebben over het smelten van permafrost op het noordelijk halfrond...

Een ander voorbeeld. Deze week las ik een bericht dat op 6 februari 2020 een recordtemperatuur op Antarctica was gemeten op 'Esperanza Base Station' van ruim 18 graden Celsius. De begeleidende tekst suggereerde dat het einde der tijden nu wel zo'n beetje was aangebroken. “O jee, nog even en dan staan we onder water”, denkt een leek dan. De hoge temperatuur was het gevolg van een zeldzame föhnwind en duurde minder dan een uur. Na een paar uur was de temperatuur weer gezakt naar normale waarden voor de Antarctische zomer aldaar. 'Esperanza Station' is een Argentijnse onderzoekbasis op het uiterste puntje van het Antarctisch schiereiland. De locatie is ijsvrij en 3000 kilometer verwijderd van de geografische zuidpool. Van Nederland naar Zuid-Spanje en dan keer twee (x 2), om een idee te geven. De condities in Esperanza zijn totaal niet representatief voor die van de ijskap. 

Een citaat uit een onderzoek met betrekking tot het klimaat op het schiereiland: "By far the largest changes have been recorded by the Antarctic stations over recent decades on the Northern Antarctic Peninsula where there was a marked warming during the second half of the Twentieth Century, followed by a statistically significant cooling in the first decade of the 21st century." (RMets - International Journal of Climatology - Antarctic temperature variability and change from station data - October 30, 2019)

Op dezelfde dag van genoemde meting, 6 februari 2020, varieerde de temperaturen in Vostok station, op de ijskap, van -37 tot -47 graden Celcius... Hartje zomer op de zuidpool 😎🧊

Antarctica verliest beslist massa, daar is geen twijfelen aan, maar glaciologie en klimatologie zijn zeer complexe wetenschappen waarvan onderzoeken elkaar soms tegenspreken. Geen enkel geologisch en klimatologisch proces voltrekt zich lineair en is dus per definitie zeer onvoorspelbaar. Recente inzichten, bij wijze van voorbeeld, wijzen op een toename van neerslag op de Zuidpool als gevolg van opwarming wat juist op lange termijn een verlaging van het zeeniveau kan betekenen ondanks dat de massabalans van Antarctica terugloopt. Opmerkelijk, want Antarctica kent de laagste neerslagcijfers op aarde. Zo zijn er bijna dagelijks allerlei nieuwe publicaties met betrekking tot arctische- en antarctische waarnemingen, onderzoeken en voorspellingen. Soms staan bevindingen en visies haaks op elkaar. Het is buitengewoon lastig om een volledig 'plaatje' te krijgen waarvan ik betwijfel of dat ooit gaat lukken. 

Het weer, klimaat en aanverwante onderwerpen hebben al vanaf jonge leeftijd mijn interesse. Mijn boekenkast staat vol met publicaties over het onderwerp. Ik kon mij bijvoorbeeld volledig verliezen in de tabellen (!) van mijn favoriete boek. De publicaties van de Club van Rome las ik voor het slapen gaan. Nee hoor, dat is een geintje 😅

Mmm... ik ben toch eigenlijk wel een beetje raar menneke eigenlijk. Anyway, ik ben dus gewend aan het halen van informatie en bij de juiste bronnen. Als informatie wordt gebracht moet je altijd wat meer op je hoede zijn, maar dat ter zijde. In mijn blogs verzin ik dus niets en haal mijn wijsheid in dit blog uitsluitend weg bij wetenschappelijke instanties (websites) die onderzoek doen aan cryosfeer (alle met ijs bedekte gebieden op aarde), atmosfeer, biosfeer, klimaat, enzovoort. Denk daarbij aan NSIDC (National Snow and Ice Data Center), NASA, ESA, Royal Meteorological Society, Timeanddate.com en allerlei andere gerenommeerde bronnen. De KNMI zou er eigenlijk ook tussen moeten staan. Hun berichtgeving is meestal goed maar soms iets te populair en speculatief en dat stoort me. Er is op internet werkelijk eindeloos veel te vinden, maar, nogmaals, haal het bij de goede bronnen. In de ‘gewone’ pers komt er onwaarschijnlijk veel baarlijke onzin langs.

Het is echt ongelofelijk toevallig dat juist vandaag het IPCC met haar rapportage komt. Alsof ik dat zo gepland had, wat niet het geval is. 'The Intergovernmental Panel on Climate Change' (IPCC) is het orgaan van de Verenigde Naties dat is opgericht om beleidsmakers te voorzien van wetenschappelijke updates over klimaatverandering, de implicaties daarvan en opties voor het verminderen van broeikasgassen. Ze draaien er niet om heen en de opwarming zit behoorlijk in de versnelling. De CO2 uitstoot neemt alleen maar toe én progressief! Op zich lees ik niets nieuws; Gerrit Hiemstra heeft de conclusies samengevat op Twitter [IPCC / Hiemstra]. De boodschap is niet mis en in lijn met wat ik hier schrijf, met uitzondering van de nuances die ik benoem (mijn informatie is actueler 😉) De toon van de pers die de 'hoogtepunten' uit het rapport heeft gepikt is nogal hijgerig, bijna panisch. Wellicht is een beetje paniek zaaien juist wel nodig, maar ik vraag mij af of je daarmee de juiste mensen aanspreekt. Op TV zag ik een reporter op straat vragen aan het publiek of ze van het rapport gehoord hadden. Een dame was in lichte paniek: "Al die bosbranden en overstromingen en die ijskappen die nu keihard aan het afsmelten zijn, ik voel me helemaal niet veilig meer." Ja, dat soort beeldvorming krijg je dan uiteraard ook...

Als individuele burger is het nu zaak, afgezien van eigen verantwoordelijkheid, te stemmen op partijen (of coalities, indien mogelijk) die overtuigd zijn dat NU de juiste stappen moeten worden gezet. Heel veel verder dan dat gaat onze invloed niet als ondermaanse stervelingen. Het is echt ongelofelijk belangrijk dat de mensheid, zonder terughoudendheid, vol inzet op hernieuwbare of andere energiebronnen om de tijd naar nieuwe en verbeterde methoden van energieopwekking te overbruggen. Dat dit een internationale en wereldwijde inspanning moet zijn heb ik inmiddels wel duidelijk gemaakt. Het gaat om politiek, daadkracht en geld. Dat daar beleid en regels uit gaan voortvloeien die economisch wel eens heel erg impopulair voor bedrijven en het publiek kunnen uitpakken is onvermijdelijk, maar we moeten wel. Stemmen dus, dat is echt de boodschap.